TEMA 7 : O PERÍODO DE ENTREGUERRAS (1919-1939)

O período de Entreguerras esténdese desde o final da I Guerra Mundial ata o inicio da II Guerra Mundial e constitúe unha das épocas de maior inestabilidade política e económica tanto en Europa como nos EEUU. Tres feitos marcan o desenvolvemento desta curta etapa entre as dúas guerras: a Revolución Rusa de 1917 e o primeiro estado comunista; o crac da Bolsa de New York en 1929 e a Gran Depresión que desencadeou; e o ascenso dos Totalitarismos (Fascismo e Nazismo) en Europa.

1.A Revolución Rusa. A creación da URSS

Durante a I Guerra Mundial estala a Revolución Rusa de 1917. Esta revolución derrocou os zares e instalou o primeiro estado comunista do mundo.

a) Rusia antes da revolución de 1917: A autocracia zarista*: A comezos do XX, o Imperio ruso ocupaba unha gran extensión, nel se mantiña un sistema absolutista. O zar tiña un poder absoluto, non estaba suxeito a ningunha Constitución, non tiña que responder diante dun Parlamento. Unha complexa burocracia, un poderoso e xército e a Igrexa ortodoxa eran os piares deste réxime autocrático. A monarquía era de carácter diviño.
A economía do Imperio atopábase atrasada, baseábase na agricultura, a terra estaba en mans da aristocracia privilexiada e era traballada por campesiños suxeitos  a un réxime feudal. Nalgunhas zonas do Imperio (Urais, San Petersburgo, Moscú) iniciouse un proceso industrial, de ahí o nacemento do proletariado. A clase obreira, dirixida por Lenin defendía a necesidade dunha revolución social para acabar co sistema absolutista e que os obreiros chegaran ao poder.

b) A Revolución de Febreiro de 1917. Estala unha revolución en San Petersburgo, os factores ou causas foron: 
os gastos e desastres militares da I Guerra Mundial que xeran un descontento na poboación;
a crise agrícola e industrial debido á guerra, que afecta ao campesiñado e ós obreiros.
O sistema absolutista dos zares
A poboación, desmoralizada, oponse a través de partidos políticos: os Kadet (Partido da burguesía, a favor dun réxime liberal*), Social-revolucionarios* (campesiñado de ideoloxía anarquista) e Mencheviques* e Bolcheviques* (os dous son partidos obreiros), 
A Revolución de Febreiro significou a oposición do pobo ao Zarismo. De feito, éstes son derrocados e imponse un Goberno Provisional dirixido por Kerensky e formado polas forzas políticas da oposición. Fórmase un Parlamento (Duma) de representantes e realízanse reformas democráticas (Reparto da terra, estructura social...). Rusia pasa a convertirse nunha República democrática.

c) A Revolución de Outubro de 1917. É unha revolución obreira, bolchevique. Aspiraban á formación dun goberno de soviets* (Consellos de obreiros e campesiños). Estaban descontentos co Goberno Provisional, eles querían o reparto das terras entre campesiños e a dirección das fábricas entre os obreiros, ademáis da nacionalización da Banca e dos transportes. Aspiraban a levar á práctica medidas máis radicais ás do goberno de Kerensky. 
Os Bolcheviques* (Partido obreiro comunista dirixido por Lenion) fanse co poder establecendo unha dictadura obreira de caráter comunista. É un goberno obreiro dirixido por Lenin. As medidas que adopta este novo goberno son radicais: expropiáronse as terras son confiscadas aos grandes propietarios e son repartidas entre os campesiños, as fábricas quedaron baixo o control dos comités obreiros. Os zares e a súa familia (Os Romanov) foron asasinados tras a Revolución de Febreiro, no inverno de 1918 en Ekaterinburgo, donde estiveran presos
 
d) A creación da URSS. O novo goberno tivo que facer fronte a unha guerra civil (1918-1921), ésta batiuse entre o Exército Branco* ( formado por aristócratas defensores do zarismo) e o Exército Vermello* (formado polos bocheviques dirixidos por Trotsky) . Desde 1918 o Partido Bolchevique denominouse Partido Comunista da Unión Soviética. En 1922, con Lenin créase a URSS, un estado federal que reunía a todas as  nacionalidades do antigo Imperio dos zares. A URSS estaba gobernada por un Parlamento (Soviet Supremo*) e un só partido, o PCUS* (Partido Comunista da Unión Soviética). Estado e partido identifícanse, e as institucións non son escollidas de maneira democrática. O novo sistema político era a “dictadura do proletariado”, o Partido Comunista controlaba todos os órganos do estado. Todos os disidentes do réxime tiveron que fuxir, moitos foron asasinados.

e) A sucesión de Lenin. Lenin, o líder da Revolución de Outubro morre moi pronto, en 1924. Vai existir unha pugna polo poder da URSS entre Trotsky (a favor de levar a revolución a outros países); e Stalin (coa idea de construir un socialismo sólido nun só país, na URS, convertindo a esta nunha gran potencia). Stalin fíxose dono da situación a partir de 1927, de feito, Trotsky tivo que fuxir cara o exilio, sendo asasinado anos máis tarde en México, por orde do propio Stalin

f) O sistema totalitario de Stalin: o Stalinismo Stalin impuso un control férreo, unha verdadeira dictadura, sobre todos os ámbitos: na política, no control da economía, en todos os aspectos culturales e ideolóxicos. Non existe diferencia entre a sociedade civil e o estado, de ahí que o  Stalinismo* se caracterice como un sistema totalitario ou Totalitarismo*. Vemos a súa obra:
Prohibición da propiedade privada;  as terras ((Koljós), as fábricas (Sovjós), bancos, transportes...son propiedade do estado
A economía diríxese desde o estado, este planificaba a produción agrícola e a industrial
Desenvólvese  a industria pesada (siderurxia, infraestructuras...)
O Partido Comunista controlaba todos os órganos do estado
O culto a Stalin, a súa persoa, estaba sempre presente (a través da propaganda), todo aquel sospeitoso de opoñerse a Stalin era acusado de inimigo, sugfrindo a  represión e persecución.
Gran aparato policial para depurar os disidentes, moitos deles foron executados, presos ou levados a campos de traballo (os gulag*)
O estado staliniano exercía un control asfixiante sobre a poboación. Baixo o se férreo mandato ata 1953, a URSS convértese nunha potencia mundial.

2.EEUU: os felices anos 20 e a Depresión de 1929

a) Os felices anos 20: a prosperidade económica EEUU sae beneficiado da I Guerra Mundial xa que durante o conflito vendeu alimentos, armas, produtos industriais...A acumulación de capital  deu lugar a que o dólar  se convertise nunha sólida moeda. Ademáis, as perdas humanas na guerra foron pequenas e non foi lugar de frentes, co cal non foi un país destruido como os europeos. 
Tras a I Guerra Mundial, EEUU, é a primeira potencia do mundo. En consecuencia realiza préstamos a Europa, xa que esta necesita reconstruirse tras a dura guerra. Deste xeito, os EEUU, reciben intereses continuos dos préstamos a Europa, ademáis de acumular capital polas ventas aos países europeos de alimentos, produtos industriais, maquinaria... 
Todas estas ganancias dan lugar a unha gran prosperidade, EEUU é un paraíso para todos os que emigran cara alí. Os anos 20 son os anos do consumismo de masas, do aumento da bolsa, das innovacións nas industrias (Fordismo), da incorporación da muller ao traballo, dos cambios de mentalidade na sociedade, nas costumbres... foron os anos da diversión e da vida cómoda.

b) A crise de 1929. A crise de 1929 acabou, de súpeto, con toda esta prosperidade en EEUU e repercutindo nos anos 30 en todo o mundo. O 24 de outubro de 1929, o chamado “xoves negro” desplómase a bolsa e moitas empresas e particulares quedan na ruina. Por que se produce esta crise, a máis importante do século XX? Debeuse a varios factores, estes son: 

A superproducción de productos agrícolas e industriais, os stocks acumúlanse, sen vender, provocando a ruina dos campesiños e das empresas, xa que tiveron que baixar moito os prezos, tendo que pechar moitas delas, quedando no paro moitos obreiros.
Á “burbulla especulativa”, ao longo dos anos 20 crecen as accións pola constante demanda e non polos beneficios da industria, que se invisten na bolsa. Sen embargo,  ese capital real non existe. A cotización das accións era moi superior ao valor real. Por iso, no momento que todo o mundo quere vendelas e sacar beneficios, non hai ninguén para compralas. O seu valor cae en picado e a bolsa sufre un crac, desencadeando un gran pánico, primeiro en EEUU e despois en todos os mercados que dependían de EEUU

c) A Gran Depresión e as súas consecuencias: A partir de 1929 e durante os primeiros anos 30, EEUU e o resto do mundo viven tempos difíciles. Cales son os efectos ou consecuencias da Gran Depresión?
Diminución do consumo e aumento do número de parados dando lugar a situacións habituais de miseria en moitas familias
O comercio entre América e Europa cae en picado e os préstamos paralízanse, os países europeos teñen que devolvelos a EEUU
A radicalización ideolóxica que da lugar, en toda Europa, ó ascenso dos Fascismos

EEUU toma solucións de urxencia nos anos 30 mediante a política do presidente F. Roosevelt denominada o New Deal* Este foi un programa para a recuperación económica  e para sacar o país da crise, baseándose na intervención do estado. Incluía un control sobre os bancos, axuda ás empresas, e reformas sociais plan de obras públicas para empregar aos parados). Grazas o New Deal relánzase a economía dos EEUU.

3: O ascenso dos Fascismos: Italia

Para comprender o ascenso do Fascismo e Italia nos anos 20 e 30 do século XX hai que coñecer antes a grave situación deste país tras a I Guerra Mundial.

a) A situación de Italia despois da I Guerra Mundial: A guerra deixou en Italia  miles e miles de mortos, moitas industrias quedaron inutilizadas, os obreiros quedaron en paro. Ademáis, os acordos de paz supuxeron unha gran decepción para Italia, xa que os territorios prometidos por entrar na guerra xunto ós aliados  (“Tratado de Londres”*, 1915) non se lle entregaron (zonas do norte como Dalmacia e Fiume). Os italianos sentiron isto como un engano e o irredentismo” (reivindicación dos territorios habitados por italianos) vai gañando cada vez máis seguidores. A crise económica de 1929 deu lugar a máis paro, máis problemas económicos e máis tensións sociais e decontentos entre a poboación. Tense medo a unha revolución comunista como a de 1917 na URSS. De ahí que o Fascismo de Mussolini gañe adeptos.

b) O ascenso do Fascismo de Mussolini: En 1919, Benito Mussolini, crea os Fasci di combate (Os “Camisas negras”) Eran grupos paramilitares para frear os obreiros, os líderes destes e ós sindicatos, e así evitar por todos os medios un ha revolución comunista. En 1921 nace o Partido Fascista, que se presentaba como o recurso máis eficaz para acabar coa grave situación que presentaba Italia. O novo partido contou co apoio da burguesía, dos grandes propietarios agrícolas e industriais, e a tolerancia da Igrexa católica e do monarca. Nas eleccións de 1922 non obtivo moitos escanos pero os “camisas negras” organizan unha “Marcha sobre Roma” (Golpe de estado) e o rei non ten máis opción que nomear a Mussolini xefe de goberno.

c) A dictadura  fascista de Mussolini (1922-1945). Mussolini gaña as eleccións de 1924 grazas á violencia exercida cos seus opositores. Instaura, a partir desta data, un réxime autoritario. As características máis relevantes son as seguintes:
-  Restricción das liberdades e persecución de adversarios (socialistas, comunistas. Demócratas)
-  Plenos poderes para o Duce (Mussolini)
-  Estado e Partido totalmente identificados
- Prohibición dos partidos políticos e persecución dos seus líderes
- Prohibición de sindicatos e folgas. Os sindicatos foron sustituidos por un sistema de corporacións por oficios que abranguían representantes dos obreiros, dos patróns e do Estado.
- Control do Estado da vida social e dos medios de comunicación
- Control da economía, e apoio ás empresas privadas
- Política expansionista exterior

4.A Dictadura nazi

Para comprender o ascenso nazi en Alemania temos que ver como era a grave situación de Alemania tras a I Guerra Mundial.

a) A República de Weimar Tras a I Guerra Mundial, en 1919, desaparece o Imperio Alemán e proclámase a República de Weimar. A situación de Alemania era moi grave: foron anos de crise económica, miseria e paro. Ademáis había un sentimento de descontento e revancha polas disposicións tan duras para Alemania do Tratado de Versalles.  A crise de 1929 empeora a situación. O goberno de Weimar non pode con esa situación e son frecuentes os intentos de golpe de estado, tanto de signo comunista como de extrema dereita (Golpe de Munich de Hitler). A república de Weimar era un  fracaso.

b) Hitler e o Partido nazi. Hitler, descontento coa situación tras a I Guerra  Mundial, crea o Partido Nacionalsocialista dos Traballadores (NSDAP)* en 1920, sendo desde o inicio un líder carismático indiscutible. As SS * (Seccións de Asalto) era a organización paramilitar que apoiaba ó Partido Nazi. A  ideoloxía de Hitler foi recollida na obra “Mein Kampf” *(“A miña loita”), onde expresou o desprezo hacia a democracia, o comunismo e hacia os xudeus, facéndoos responsables da crise.  Defendía  a superioridade da raza aria e a necesidade de formar un gran Imperio(Reich) alemán.

c) O ascenso do nazismo. A crise de 1929 deu lugar a un descontento social moi grande e boa parte da poboación (burgueses arruinados, grandes propietarios, homes das finanzas, campesiños, obreiros desesperados, estudiantes...) inclínase hacia o Partido Nazi. En 1932, o Partido Nazi consigue nas eleccións unha gran representación. En 1933, Hitler desfaise dos demais grupos de oposición a través da violencia. O presidente da República de Weimar, Hindenburg, é obrigado a proclamar a Hitler chanceler. Coa morte de Hindenburg, Hitler goberna só, é o Führer do III Reich.

d) A Dictadura nazi. Hitler transforma a Alemania nunha dictadura, caracterizada por:
- A prohibición de partidos e  sindicatos. Só queda autorizado o Partido Nazi que monopolizaba todo o poder, e o Sindicato nazi, o único e obrigatorio
- Todos os estados que compoñían Alemania (länders) disólvense e quedan supeditados ó Reich. 
- Censurouse toda a producción literaria e artística, creáronse listas de autores prohibidos e quéimanse en lugares públicos todos os libros prohibidos
- Existe un adoutrinamento dos mozos arios, son as “Xuventudes Hitlerianas”
- O papel da muller foi marxinal 
- O Estado alemán convértese nun estado policíaco que impuxo o seu réxime por medio do terror, a través dun corpo de policía, a GESTAPO* (Seccións de Seguridade) baixo o control de Himmler. Encargábanse das persecucións dos opositores do réxime.
- Establécese a pureza racial aria, isto implicou a persecución de xudeus. As “Leis de Nuremberg”* de 1935  prohibían os matrimonios mixtos e excluían aos xudeus da cidadanía alemá. De feito, desde 1938 son obrigados a levar un  distintivo, ademáis dunha serie de prohibicións.
- Os campos de concentración créanse a partir de 1933 para recluir os opositores do Reich, alí traballaban ou eran exterminados.
- O obxectivo económico era a autarquía*, converter a Alemania nun estado autosuficiente. Para iso necesitábase “un espacio vital” ao leste de Europa. Era necesario o expansionismo cara o leste. Para iso créase un gran exército e novo armamento que fai posible a política militarista de Hitler en Europa. Estas conquistas á forza abren o camiño hacia a II Guerra Mundial

    5. Outras Dictaduras de Entreguerras. O ascenso dos Fascismos foi xeralizado en toda Europa, hai que ter en conta as graves circunstancias tras a I Guerra Mundial, agudizadas pola crise de 1929, e o fracaso das Democracias ante os conflictos. Hai unha radicalización ideolóxica que da lugar ás dictaduras de Entreguerras: en España, Primo de Rivera, en Portugal, Salazar; en Grecia, Metaxas en Grecia, Ataturk en Turquía...