TEMA  1: O século XVIII: A crise do Antigo Réxime

1. O Antigo Réxime

A inicios do século XVIII, Europa atopábase baixo o Antigo Réxime*. Éste designa a aquelas sociedades europeas da Idade Modena (séculos XVI, XVII e XVIII) que mantiñan unha economía feudal*, un sistema político baseado no Absolutismo* e unha sociedade estamental.*

a) A economía agraria señorial

A base da economía do século XVIII era a terra; a propiedade estaba en mans da nobreza  e do clero; e os campesiños a traballaban, ademáis de estar sometidos a fortes impostos (cargas señoriais, usos feudales) Un destes impostos aos que estaban suxeitos era o décimo eclesiástico (10% da colleita), así como o pago aos señores do dereito de explotación da terra, o uso dos muiños, do río etc. Os señores non só eran  propietarios das terras senón que exercían dereitos sobre os habitantes que vivían nela (señorío xurisdiccional*) Deste xeito, os señores xulgaban aos habitantes e podía ditar normas sobre ese territorio. 

A agricultura era de subsistencia e autoconsumo, baseada na rotación trienal con barbeito. Os rendementos eran baixos e a economía resentíase periódicamente polas crises de subsistencia, motivo de descontento e de revoltas populares.

b) O Absolutismo*

A monarquía era de carácter divino, todos os poderes se concentraban na figura do rei. As institucións que asesoraban ó rei eran os consellos e os parlamentos (Estados Xerais en Francia ou Cortes en España) aínda que estas prácticamente non eran convocadas xa que o rei tiña o poder supremo. O Parlamento era unha institución creada na Idade Media e composta por representantes dos tres estamentos (Nobreza, Clero e Estado raso). A súa función era de consulta de asuntos determinados, por exemplo aprobar novos impostos.O exemplo máximo de absolutismo  en Europa foi a monarquía francesa de Luis XIV, o rei Sol, no século XVII.


c)A sociedade estamental*

A sociedade estamental do A.R estaba dividida en dous grupos: privilexiados (Nobreza e Clero) e non privilexiados (Terceiro Estado) 

- Os privilexiados. A nobreza (nobreza laica) e o clero (nobreza eclesiástica) posuían as terras (das que percibían rentas, por exemplo o diezmo do clero)  e estaban exentos do pagamento de impostos  ademáis de gozar de concesións honoríficas.
Dentro deste estamento, o que se pertencía por nacemento, existían diferencias importantes; alta nobreza, alto clero, baixo clero...

-Os non privilexiados. Eran a maior parte da poboación (90 ou 95 %), tiñan en común a obligación do pagamento de impostos. Dentro deste grupo atopamos a burguesía, as clases populares e os campesiños
A burguesía incluía aos grandes artesáns, comerciantes e banqueiros. Era o grupo máis activo económicamente e que aspiraba a ter o poder político, no A.R en mans da nobreza. 
As clases populares son os pequenos artesáns, serventes, soldados...Non posuían riquezas.
Os campesiños era o grupo máis numeroso, traballaban as terras dos privilexiados aos que pagaban impostos

2. As transformacións do século XVIII

No século XVIII hai transformacións na economía, na sociedade e no pensamento.

a) Os cambios  demográficos

Na Idade Moderna asistimos a un crecemento moi lento ou estancado da poboación. O réxime demográfico ou comportamento da poboación caracterizábase por unha alta natalidade (non existía un control efectivo dos nacementos), unha alta mortalidade (debido a epidemias, guerras, infeccións e desnutricións) e por conseguinte un crecemento moi lento. 

No século XVIII hai cambios no réxime demográfico.  A natalidade vai seguir sendo elevada pero a mortalidade descende debido ao descubrimento das vacinas e ós avances hixiénico-sanitarios que dan lugar ao freo das epidemias. Como consecuencia hai un aumento demográfico importante. Isto da lugar a un crecemento da demanda.

b) Os cambios económicos

Durante a Idade Moderna o sistema económico dominante era o Mercantilismo*, unha doctrina baseada na acumulación de riquezas, de stocks de metais preciosos, de ouro e prata. A riqueza dunha nación medíase pola cantidade destes stocks. O rei concedía privilexios ás grandes compañías comerciais que tiñan o monopolio do comercio. A monarquía protexía este sistema, velaba por él.

Durante o século XVIII vanse producir cambios, o comercio crece debido a apertura de novas rutas, consecuencia dos novos inventos nacidos da Revolución Industrial. As materias primas tranfórmanse nos novos países industriais (Gran Bretaña, Holanda, Francia...) dando lugar a un gran enriquecemento dun grupo social dedicado a estas actividades comerciais: a burguesía. 
A burguesía necesita a liberdade do comercio e a libre competencia, poñendo fin as trabas mercantilistas e  en cuestionando os principios que rexían a economía do Antigo Réxime. A burguesía defende o liberalismo económico* e o progreso material que da lugar o avance das sociedades. A burguesía no XVIII posúe un gran prestixio social pero non ocupa cargos políticos, estes estaban ocupados por nobres. 
    
c) O pensamento Ilustrado

A Ilustración* é un movemento intelectual que se desenvolve no século XVIII e que puxo en cuestión todos os principios do A.R.  Iniciouse en Inglaterra e Holanda e difundiuse despois por Francia (que se converte no centro principal da filosofía ilustrada) e o resto de Europa. A Ilustración inaugura unha nova forma de pensar e de ver a realidade. Caracterízase por: 

A crítica ó Absolutismo. Os Ilustrados configuran unha nova doutrina: o liberalismo político, que defende a división de poderes (lexislativo, executivo e xudicial)
A crítica da sociedade estamental, defenden a igualdade e a liberdade de todos os seres humanos
A defensa da razón (intelixencia humana) como forma de entender o mundo; rexeitando a superstición e a tradición. Eran firmes partidarios da educación e do progreso, dos avances. 
A defensa da tolerancia como base das relacións humanas, criticando a intolerancia relixiosa.
Opoñíanse ao mercantilismo (acumulación de metais preciosos que compoñían a riqueza dun país) e defendían o liberalismo económico; isto é a propiedade privada, a liberdade de comercio e da industria, e opoñíanse a  toda intervención do Estado na economía. Os fisiócratas afirmaban que a agricultura era a base da riqueza dun país 

Os pensadores ilustrados máis importantes foron:

Locke*, o precursor do movemento ilustrado, foi un filósofo inglés que a través da súa obra “Tratados sobre o goberno civil”,  critica o Absolutismo e defende a división de poderes. Pensaba que os homes son libres e iguais por natureza e forman libremente a sociedade civil mediante un pacto social.

Montesquieu*, que fai unha defensa da división de poderes* (executivo, lexislativo que é representativo dos diferentes grupos sociais, e xudicial) a través da súa obra “O espírito das leis” na que critica o Absolutismo. A división de poderes foi unha gran contribución á historia do pensamento político. 

Rousseau*, na súa obra “O contrato social”, defende que o poder emana do pobo (soberanía nacional) e que está representado nun goberno e nunhas institucións, que teñen a obriga de lexislar e gobernar para o ben común. Do contrario o pobo pode rebelarse e depoñelos. 

Voltaire* foi in inimigo do fanatismo, da intolerancia e da superstición. A Igrexa católica condenou as súas obras. O “Tratado sobre a intolerancia” é asúa obra máis representativa xa que é unha defensa da razón ilustrada. 

Diderot* e D’Alambert*  puxeron en marcha a Enciclopedia*, unha grande obra, de varios volumes, que reunía todos os coñecementos da época, fundados na razón. A Enciclopedia, traducida a varias linguas, axudou á difusión das ideas ilustradas en Europa, ademáis dos salóns e academias, onde se confrontaban e discutían as novas ideas. Foi traducida a varias linguas

3.O Despotismo Ilustrado*

En Europa, sacando o exemplo dos sistemas parlamentarios inglés e holandés.  Exercían un poder  absoluto. Algúns deles, como Federico II de Prusia, María Teresa de Austria, Catalina de Rusia e o monarca español Carlos III, intentaron facer compatibles o absolutismo coas ideas de progreso da Ilustración. 
Estes monarcas e os seus ministros promoveron reformas na administración do Estado, no ensino, na modernización da agricultura, desenvolvemento das manufacturas etc. Sen embargo, o rei e os ministros controlaban a capacidade de decisión. Estes monarcas son “déspotas ilustrados”. O lema “todo para o pobo pero sen o pobo” define o carácter do Despotismo Ilustrado.
Non foi posible reformar a economía e, á vez, manter intacta á sociedade estamental e o poder absoluto. De ahí que estas experiencias reformistas fracasaran e abriran a porta ás grandes revolucións do século XIX.


3. A creba do Absolutismo: as revolucións 

As transformacións económicas, sociais e no pensamento do XVIII dan lugar á  creba do Absolutismo. Búscase limitar o poder dos reis  a través de institucións como os parlamentos, representantes dos cidadáns.

Desta forma estalan revolucións que producen a caída do A.R. rematando coas monarquías absolutas e creando sistemas políticos parlamentarios. Son:

A Revolución Inglesa de 1689, exemplo para os filósofos da Ilustración
A Revolución americana de 1776, exemplo para Francia e para toda Europa
A Revolución francesa de 1789