Tema 5. A época do Imperialismo. A I Guerra Mundial.

A finais do século XIX, tras a Segunda Revolución Industrial, as grandes potencias (Gran Bretaña, Francia, Alemania, Holanda, EEUU...) lanzáronse ao dominio do resto do mundo, creando os Imperios Coloniais* (territorios sometidos á metrópole europea). Eran países cunha economía avanzada e unha superioridade técnica, financeira e militar. A este fenómeno denomínase Imperialismo*, e significou o dominio político, económico e militar das grandes potencias europeas sobre outras áreas xeográficas. 

1. As causas do Imperialismo 

a)Económicas: Os países europeos necesitaban materias primas (carbón, ferro, algodón...) e man de obra barata ao mellor prezo posible; ademáis necesitaban vender a súa producción en novos mercados. Hai, polo tanto, unha necesidade económica na busca de territorios, co fin de  obter os máximos beneficios, base do sistema capitalista.
b)Demográficas: En Europa, debido os avances (“revolución demográfica”) hai un importante  crecemento de poboación, isto deu lugar a problemas de paro e conflictos sociais. A expansión colonial europea significaba a posibilidade de emigrar a outras terras e mellorar as condicións de vida.
c)Políticas: As grandes potencias entran, a finais do século XIX, nunha competencia política e militar para controlar novas áreas xeográficas de interese estratéxico e económico.
d)Ideolóxicas: Os países saídos da Industrialización dos séculos XVIII e XIX, superiores tecnolóxica e económicamente, xustifican a súa  expansión colonial como “unha misión civilizadora nas zonas atrasadas culturalmente”. Este nacionalismo baseado na superioridade das nacións e da raza branca desemboca no racismo. Autores como R. Kippling ou J. Ferry defenderon estas posturas, outros, como o político Clemenceau amosáronse contrarios a estas ideas de superioridade branca, defendendo o dereito destes pobos a decidiren sobre o seu destino.

2.  Conquista, organización e explotación das colonias

a)Exploración e conquista. Os inventos e avances do século XIX (máquina a vapor, novos transportes...) propiciaron as grandes viaxes científicas. Desta forma, os europeos, realizan expedicións a áreas xeográficas de Asia e África ata ese momento descoñecidas. Debido á superioridade militar destas potencias de Europa, a conquista deses novos territorios era doada, xa que os indíxenas non presentaban gran resistencia, e ademáis, os europeos aproveitaban moitas veces os conflictos entre tribos  para someter aos novos territorios.
b)Organización e explotación. Tras ser sometido o territorio, a colonia* (territorio sometido á metrópole) era controlada  e administrada desde a metrópole* (grande potencia que controla e administra ás colonias). Pódense distinguir tres tipos de colonias: 
    - Colonias de explotación*: Aquelas sometidas especialmente a unha     explotación económica, sen goberno propio, nas que os europeos     exercían unha     verdadeira política de ocupación (altos  cargos europeos e     o resto indíxenas) Os     colonizadores apropiábanse das terras, e empregaban man de obra indíxena, moi     barata. Estas colonias non podían comerciar con outros países xa que a     metrópole posuía en exclusiva a explotación.
      - Colonias de poboamento* Eran colonias que, debido o escaso número de     indíxenas recibían poboación emigrante branca, dependían da metrópole pero      se lles recoñecía certa autonomía no goberno interior. No Imperio Británico     recibiron o nome de dominios*. Exemplos deste tipo de colonias foron Canadá,     Nova Zelanda ou Australia.
    - Protectorados*: Son territorios que aída sendo ocupados, manteñen a     organización estatal e un goberno indíxena. Na práctica, a metrópole dominaba        o goberno local, ademáis da defensa e da política exterior da colonia. Un     exemplo de protectorado británico foi Exipto, un protectorado franco-     español foi Marruecos.
 
3.  A repartición do mundo

A finais do XIX e principios do século XX, as grandes potencias chegaron a controlar toda África, Asia, as illas do Pacífico e de Oceanía, ademáis de territorios en América.

a) A repartición de África: A “Conferencia de Berlín de 1885” Debido a expansión colonial en África, algunhas potencias chegaron a rivalidades que deron lugar a conflictos e tensións entre elas. Deste xeito, e para evitar estas tensións, convócase en 1885 a “Conferencia de Berlín” para repartir o extenso e rico territorio africano, sen ter en conta as tribos e conflictos étnicos existentes nestas terras. O Imperio Británico acada no reparto gran parte de África Oriental (Exipto, Sudán, Kenya) e o  Sur de África (El Cabo) e  Francia acada gran parte de África Occidental (Marruecos, Alxeria, Congo francés...). O Imperio Alemán, Holanda, Bélxica, Portugal , Italia e España se reparten o resto. Os conflictos polas rivalidades entre países eran constantes.

b) A ocupación de Asia: Asia foi ocupada polas potencias europeas (Francia, Gran Bretaña, Holanda...) e tamén por outras novas potencias, Xapón e EEUU. Os franceses acadaron importantes portos e marcados en China, ademáis de conquistar Indochina; os ingleses colonizaron a India, os holandeses Malasya,  e Xapón anexiona Corea e estratéxicas illas no Pacífico. Estas expansións dan lugar a importantes conflictos producto das rivalidades entre países: as Guerras do Opio (1840-1858) entre China, Gran Bretaña e Francia,  a Guerra Chino-Xaponesa (1894), a Guerra Ruso-Xaponesa (1904) etc.

c) As principais potencias foron: O Imperio Británico que posuía territorios en África Oriental e sur, en Asia (India, a “xoia da coroa”), en América (Canadá), en Oceanía (Australia, Nova Zelanda...) etc. O Imperio Francés era o segundo en extensión (Norte e Oeste de África, Indochina en Asia...), outros Imperios eran o Holandés (con territorios en Asia e América), o Belga, o Portugués, o Italiano, o Ruso...

3. As consecuencias da colonización

Debido á expansión colonial houbo importantes cambios nos territorios que pasaran a depender das grandes potencias. Estas transformacións foron as seguintes:

- Avances e melloras nas infraestructuras: ferrocarrís, estradas, liñas telefónicas, pontes...
- Novas terras en cultivo e creación de industrias (aínda que o beneficio era para as metrópoles)
- Introducción de medidas hixiénicas e creación de hospitais, o que deu lugar á reducción de epidemias
- Aumento demográfico (descenso da mortalidade extraordinaria) debido a estes avances médicos.
- Apertura de escolas e descenso do analfabetismo. Sen embargo, a lingua a cultura e a relixión impostas era a das metrópoles, polo tanto se produce un fenómeno de aculturación*, de perda da cultura indíxena. Isto deuse máis en África que en Asia, xa que as culturas e identidades chinesa e hindú eran moi potentes.
- Fórmanse as grandes plantacións de café, de cacao, de tabaco, de algodón, froitas... que beneficiaban a metrópole, xa que estaban en mans de grandes     compañías comerciais e obtiñan os máximos beneficios, resultado da     explotación da man de obra indíxena.
- A estructura social tamén cambiou, muda a sociedade tribal, crecen as cidades, hai unha segregación na sociedade, por un lado as clases europeas  brancas dirixentes que viven en luxosos barrios residenciais, e por outro lado os indíxenas, que viven de forma mísera.

4. As causas da I Guerra Mundial

Entre 1914 e 1918 desenvólvese a I Guerra Mundial. As causas xeráronse desde o século XIX, foi polo tanto unha “guerra anunciada”. As causas que deron lugar o enfrontamento bélico de 1914 foron:

   a) O Imperialismo e  os Nacionalismos:
- A rivalidade entre as potencias  coloniais, os conflictos continuados por territorios, rutas e enclaves estratéxicos, que deron lugar a un clima  de tensións a nivel internacional entre Gran Bretaña, Alemania, Francia...
- O nacionalismo*  exaltado entre potencias; Gran Bretaña e Alemania, Francia e Alemania (cuestión de Alsacia e Lorena...)...
- O conflito dos Balcáns*. Esta zona de Europa estaba dominada polo Imperio Turco e nela existían diversas nacionalidades sometidas (húngaros, serbios, croatas...). O Imperio Austríaco desexaba dominar a rexión, e o Imperio Ruso (protector dos eslavos das zona) desexaba ter os estreitos do Bósforo e de Dardanelos. Estas rivalidades entre o Imperio Turco, o Rusia e Austria eran constantes,  o conflito era inminente.

b) A carreira de armamentos: O malestar entre as potencias orixinou unha carreira de armamentos, os diferentes países investiron grandes sumas de cartos para fabricar armas, construir barcos de guerra e adestrar ás tropas. Ademáis moitos países comezaron a pactar alianzas en caso de que a guerra chegara a producirse. Alemania, Austria e Italia asinaron a Triple Alianza; Francia, Rusia e Gran Bretaña asinaron o Triple Acordo, por medo a Alemania.

c) O asasinato de Saraxevo: En xuño de 1914 foron asasinados en Saraxevo, Bosnia (territorio anexionado por Austria) os herdeiros do Imperio Austrohúngaro, Francisco Fernando e a súa muller. O atentado foi realizado por un nacionalista serbio. Ante isto, Austria decláralle a guerra a Serbia, Rusia intervén defendendo a Serbia, Alemania, aliada de Austria declara a guerra a Rusia...Debido as alianzas gran parte dos países de Europa entran en guerra, e tamén as súas colonias. É unha guerra de carácter mundial.

5. A Gran Guerra (1914-1918)

Implicou a un gran número de países. Os bandos foron: os Aliados (Francia, Gran Bretaña, Rusia, Bélxica...) e os Imperios Centrais (Alemania, Austria-Hungría...) As etapas foron as seguintes: 
- A guerra de movementos, en frentes, avanzando de forma rápida e enfrentándose en grandes batallas, por exemplo a do  Marne (1914)
- A guerra de trincheiras desde finais de 1914 ata o ano 1917, nesta etapa cesan os avances, a guerra queda conxelada. Necesítase a entrada de novos países, de máis soldados. En 1915 entra Italia a favor dos aliados e o Imperio Turco e Bulgaria coas Centrais. A badalla máis importante foi a de Verdún en 1916.
- A retirada de Rusia e a entrada de EEUU en 1917. O Imperio Ruso ten que retirarse da I Guerra Mundial en 1917 debido os acontecementos internos (Revolución rusa); e entra EEUU. Gracias a esta axuda, os aliados gañan a guerra. En novembro de 1918, o káiser Guillermo asina a paz.

 6. A organización da paz

      En 1919 realízase a  Conferencia de París* para establecer as condicións de paz tras a guerra. As decisións foron tomadas polas principais potencias gañadoras: EEUU, Francia, Gran Bretaña e Italia. 

    a) O Tratado de Versalles*; foi o máis importante, asinouse entre os vencedores e                 Alemania. Incluía: 
- Unhas duras condicións económicas para  Alemania: indemnizacións aos vencedores e reparacións de guerra. 
- Grandes perdas territoriais:  Alsacia e Lorena pasan a Francia; se lle arrebataba o seu Imperio colonial, entre outros territorios que tamén perde (ver mapa páx. 133 do libro)  
Alemania considerou que o Tratado de Versalles fora unha imposición e unha humillación, isto levaría a un desexo de revancha no futuro (Hitler e II Guerra Mundial)

    b) Un novo mapa de Europa: Na “Declaración dos 14 Puntos”* de Wilson, o presidente norteamericano propuxera que todo país coa mesma lingua, costumes e historia tiña dereito a formar un Estado independente. Deste xeito xurde un novo mapa europeo, moi diferente o de 1914: 
- Desaparecen os grandes Imperios: Imperio Ruso, Austrohúngaro, Alemán e Turco
- Créanse novos países: Austria, Hungría, Alemania, Turquía, Checoslovaquia e Iugouslavia

c) A Sociedade de Nacións* (SDN): Créase unha nova organización de paz, para evitar conflitos futuros. Debía garantir a paz, fomentar acordos internacionais, vixiar o cumprimento deses tratados e  actuar  de forma diplomática os conflitos entre países. Sen embargo, esta organización non funcionou, de feito permaneceu impasible ante o expansionismo de Hitler en Europa.